Mainmenu

God als 'piskijker'

De arts die tuurt in een flacon urine, terwijl de patiënt ijlend in bed ligt: het is een populair thema in de prent- en schilderkunst van de Gouden Eeuw. De ene keer is de sfeer serieus, maar de andere keer krijg je sterk het vermoeden van een karikatuur. Vooral als de arts eigenlijk God moet voorstellen. Is hier dan zo maar sprake van blasfemie of is er toch iets anders aan de hand?

 

RKDimages

toegeschreven aan Jan Josef Horemans (II)

De arts als Christus
Leiden, Museum Boerhaave, inv./cat.nr. P 01600

Heiligschennis of niet?

Het tot de verbeelding sprekende motief van de ‘piskijker’ is al vanaf de late middeleeuwen een bekend embleem voor de doktorspraktijk en werkt zeker nog 350 jaar door. Ook in de achttiende eeuw zien we de 'piskijker' nog op schilderijen terugkeren, vaak in context van een doktersbezoek. In enkele gevallen heeft de arts de gedaante van God of Christus. Op het oog lijkt er sprake van heiligschennis, maar recent onderzoek van de Amerikaanse kunsthistoricus Robert E. Gerhardt wijst uit dat het beeld van God als uroloog toch zeker een serieus geloofsaspect had. Zijn artikel is zojuist verschenen in het gerenommeerde wetenschappelijke tijdschrift Oud Holland van het RKD.

 

 

Macht over leven en dood

Hoewel Christus nooit als arts in de bijbel wordt genoemd, verrichtte hij wonderen en genas hij volgens zijn evangelisten diverse mensen met huid- en oogziektes, invaliden en patiënten met andere ongeneeslijke aandoeningen. Kennelijk was de perceptie van ziektes tot ver in de achttiende sterk vervlochten met het geloof. Een belangrijke serie gravures uitgegeven door de beroemde prentmaker Hendrick Goltzius laat dat duidelijk zien: de arts wordt respectievelijk weergegeven als duivel, mens, engel en God. Echter alleen de laatste heeft de macht over leven en dood. De hoop van de patiënt – vooral in het uur van de dood – ligt dan ook bij God, weergegeven als alwetende laborant, maar ook als geruststellende huisarts.

 

Robert E. Gerhardt, 'Images of the physician as God in Netherlandish art from the 16th to 18th centuries', Oud Holland 130 (2017), pp. 131-156.

Informatie