Mainmenu

Jan Mankes in het voetspoor van Van Gogh

Dit jaar is het honderd jaar geleden dat schilder en graficus Jan Mankes (1889-1920) vroegtijdig overleed aan de gevolgen van een ongeneeslijke ziekte. Hij liet bij zijn overlijden een indrukwekkend, klein oeuvre na en een uitgebreide correspondentie. Mankes' werk werd in digitale vorm ontsloten via RKD images en het RKD publiceerde in 2012 zijn correspondentie in de door Jan de Lange bezorgde boekpublicatie Jan Mankes. Een kunstenaarsleven in brieven 1910-1920.


Pauwels als mentor

Een deel van de correspondentie van Jan Mankes, in beheer van het RKD, is te vinden in het archief van de Haagse sigarenhandelaar Aloysius Antonius Maria Pauwels (1875-1951). De meer dan 350 brieven en briefkaarten van Mankes aan Pauwels werden in 1992 door het toenmalige Gemeentemuseum Arnhem aan het RKD geschonken. Van Pauwels aan Mankes resteert slechts een enkele brief, de rest is helaas spoorloos. Aloysius Pauwels was goed thuis in de wereld van kunstenaars, kunsthandels en kunstenaarsverenigingen in Den Haag. Met Mankes voerde hij een hartelijke correspondentie en hij trad op als zijn mentor, op een manier die enigszins herinnert aan het contact tussen de beide broers Van Gogh.


Net als Van Gogh

Uit één van de talrijke brieven aan Pauwels uit de periode 1910-1920 is op te maken dat Mankes de brieven van Van Gogh aan het lezen is. Hij refereert aan deze stimulerende briefwisseling tussen Vincent en Theo, die hem 'een heerlijkheid' lijkt. Een dergelijke, innige uitwisseling van ideeën en wederwaardigheden wenst hij zichzelf en Pauwels ook toe. Tegelijk realiseert hij zich dat de situatie van afhankelijkheid verre van ideaal was en dat Vincent van Gogh het nodige moest ontberen. 'Vincent's doorzettingsvermogen was geweldig', zo schrijft Mankes, 'maar toch blijft het nog haast een wonder hoe hij niet eerder door de vele tegenspoed bezweken is. Want haast nooit heeft hij anders gekend als dat, en haast nimmer had hij en verf en brood genoeg om goed te kunnen werken. Verf had hij trouwens heel wat noodig, haast iederen dag schilderde hij meerdere studies. Nu krijg ik wel een beetje het idee dat zijn studeeren heelemaal soms een manie van hem werd. Tot bezonkenheid kwam hij te weinig'. Aangemoedigd door de productiviteit en ijver van Van Gogh realiseert Mankes zich het belang van nimmer aflatend werken om tot resultaten te komen. 'Er valt zoveel te doen en te leeren', deelt hij Pauwels mee, 'om schilder te kunnen zijn'.

Geheel in overeenstemming met Van Goghs werkwijze, voorziet Mankes de brief van een tekening van een schilderij waar hij op dat moment, in november 1914, mee bezig is. Het is een schets van het schilderij Avondschemering (Woudsterweg), dat zich tegenwoordig in de collectie van Museum MORE te Gorssel bevindt. Van Gogh gaf zijn broer Theo via schetsjes in zijn brieven vaak een voorproefje vanhet werk dat hij onder handen had. Mankes volgt zijn voorbeeld: 'Naar het illustre voorbeeld van Vincent geef ik u hierbij alvast een kijkje erop.' Het resultaat is een verstild, in dromerig blauw weergegeven landschap rond het dorp De Knipe, gemeente Heerenveen. De compositie volgt in grote lijnen die van de tekening in de brief aan Pauwels.

1. Brief van Jan Mankes aan Aloysius Pauwels, 30 november 1914, Archief A.A.M. Pauwels, collectie RKD
2. Jan Mankes, Avondschemering (Woudsterweg), 1914, collectie Museum MORE, Gorssel
3. Jan Mankes, Zelfportret, 1915, collectie Museum MORE, Gorssel