Mainmenu

Stadsmuseum Rhenen verwerft onbekend schilderij van de Rijnpoort

Dankzij speurwerk van RKD-conservator Laurens Schoemaker heeft Stichting Behoud Cultureel Erfgoed Rhenen op een Utrechtse veiling een tot nu onbekend schilderij van de Nijmeegse kunstenaar Johannes Franciscus Christ (1790-1845) weten aan te kopen. Het betreft een gezicht op de Rijnpoort te Rhenen, geschilderd rond 1838. Stadsmuseum Rhenen krijgt het werk in permanente bruikleen.


Sleeper ontmaskerd

Op de Utrechtse veiling werd het schilderij gepresenteerd als een negentiende-eeuws gezicht op een poortgebouw bij een stad door een onbekende meester uit de Hollandse School. Het ging hier om een zogenoemde sleeper: een bijzonder kunstwerk waarbij (in dit geval) zowel het onderwerp als de kunstenaar niet waren geïdentificeerd. Laurens Schoemaker, conservator topografie bij het RKD, herkende de stadspoort en wist na grondig onderzoek de gegevens over de kunstenaar en de herkomst te achterhalen. Aan de hand van de resten van de signatuur in de rechteronderhoek van het paneel kon de toeschrijving aan Christ worden bevestigd. Het schilderij wordt in verschillende kunsthistorische handboeken als een van de belangrijkste werken van de kunstenaar genoemd. Schoemaker tipte de stichting, die daarop snel in actie kwam. De ontmaskerde sleeper wordt na meer dan 140 jaar in de luwte weer museumstuk.

1. Johannes Franciscus Christ, Gezicht op de Rijnpoort te Rhenen, ca. 1838, olieverf op paneel, 70 x 93 cm, rechtsonder gesigneerd (moeilijk leesbaar): 'J.F.Christ', Stadsmuseum Rhenen, foto Veilinghuis Peerdeman
2. Rembrandt, Gezicht op de Rijnpoort te Rhenen, ca. 1652/53, Chatsworth House, Derbyshire, The Devonshire Collection


Herkomst

Nader onderzoek bij het RKD bracht de geschiedenis van het schilderij aan het licht. In 1838 stuurde Johannes Franciscus Christ zijn werk in op de Tentoonstelling van Levende Meesters te Amsterdam en Den Haag. Kennelijk werd het toen niet verkocht, want in 1839 kon het publiek het paneel nogmaals bewonderen op de Tentoonstelling van Levende Meesters te Den Haag. De titel luidde Gezigt aan de Rijnpoort te Rheenen. In datzelfde jaar werd het aangekocht door de staat en onderbracht in Paviljoen Welgelegen te Haarlem, waar kort daarvoor het Museum van Levende Nederlandsche Meesters was geopend.

Nadat het bijna veertig jaar in dit toenmalige museum voor moderne kunst had gehangen, besloot de staat het Rhenense stadsgezicht, samen met verscheidene andere kunstwerken, af te stoten. Het schilderij kwam in 1878 op een openbare veiling in herberg De Brakke Grond te Amsterdam onder de hamer, waarbij het voor 29 gulden werd afgeslagen aan een onbekende koper. Vervolgens ging er meer dan 140 jaar voorbij tot het in juni 2020 op de veiling in Utrecht boven water kwam. Waar het schilderij al die tijd is gebleven, is vooralsnog een raadsel. Inmiddels was niet meer bekend wie het had vervaardigd. Daarnaast was ook de kennis dat het een gezicht op de Rijnpoort betreft in de mist van de tijd verloren gegaan.


Rhenense stadspoort

Johannes Franciscus Christ was een van de laatste kunstenaars, die deze van oorsprong middeleeuwse stadspoort schilderde. In 1841 zou de Rijnpoort ten prooi vallen aan de sloophamer. Al in de zeventiende eeuw was de poort een dankbaar onderwerp voor kunstenaars op doortocht, waaronder Rembrandt. Later is de poort getekend door Jan de Beijer, Daniël Kerkhoff en de Rhenense amateurkunstenaar Gijsbert Baars.

Schilderijen van de (verdwenen) stadspoorten van Rhenen zijn zeer zeldzaam. Volgens Kees Waiboer (Stichting Behoud Cultureel Erfgoed Rhenen) en Maike Woldring (directeur Stadsmuseum Rhenen) betreft het een belangrijke aanwinst voor Rhenen. Het werk is verlevendigd met diverse figuren en dieren. Wie er iets langer naar kijkt, ontdekt allerlei interessante details. Achter de poortdoorgang zijn drie mensen met elkaar in gesprek in het binnen de ommuring gelegen deel van de Rijnstraat. Boven de stadsmuur rechts van het poortgebouw hangt was te drogen aan een lijn.

Van september tot december 2020 toont Stadsmuseum Rhenen de aanwinst in een presentatie over de Rijnpoort. Het werk wordt de komende tijd schoongemaakt door een restaurator.

1. Jan de Beijer, Gezicht op de Rijnpoort te Rhenen, 1748, Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel
2. Daniël Kerkhoff, Gezicht op de Rijnpoort te Rhenen, ca. 1813, Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam
3. Gijsbert Baars, Gezicht op de Rijnpoort te Rhenen, 1833, Stadsmuseum Rhenen, foto Berry Geerligs